Onderwijs in disruptieve tijden: naar het leren wordt aan het leren

Rutger Bregman schreef vorige week op de Correspondent: rampen en crises halen het beste uit ons naar boven. Er zijn weinig wetenschappelijke inzichten waar zo veel bewijs voor is, en toch wordt het vaak vergeten. Juist nu, tijdens deze pandemie, is het cruciaal dit te onthouden.
In deze tijden van spanning en onzekerheid, denken wij dat het belangrijk is om ons vanuit onze nieuwe realiteit ook op de toekomst te richten. Wij spraken Eduard Beck en Johan van Wijk, partners in onderwijsvernieuwing, over wat een transformationele periode als deze het onderwijslandschap zou kunnen brengen.

Iedereen is op zoek naar zingeving in dit soort snel veranderende tijden. Hoe ziet dat er voor de onderwijssector uit?
Je zou dit kunnen zien als een startpunt van een nieuw realiteitsbesef waarmee het onderwijs moet dealen. We zijn gewend om naar het leren te gaan. Dat uitgangspunt is zo oud als de weg naar Rome. Leerlingen staan iedere dag op en bereiden zich metaal voor op wat er komen gaat. Ze weten dat ze gaan leren. Dat is een belangrijk proces. Nu is die plek waar ze normaal naartoe gaan er (tijdelijk) niet meer. Dat betekent dat ze van naar het leren aan het leren moeten. De stap van het naar school gaan, in de klas zitten en de docent die helpt om ergens aan te beginnen, wordt nu compleet overgeslagen.

Wat betekent ‘aan het leren’ voor docenten?
Het onderwijs dat wij kennen is ingericht, uitgedacht en vormgegeven op basis van het idee dat mensen naar het leren toekomen. De klas, methode, didactiek, instructie, docent en leerlingen komen allemaal samen in eenzelfde ruimte. In die gecondenseerde ruimte wordt het leren aangezet. En leren vraagt om engagement. Voor de docent draait het om de vraag, hoe krijg ik de leerling bewust betrokken? Het is ons de afgelopen jaren steeds duidelijker geworden dat het vasthouden van de aandachtsspanne van leerlingen moeilijk is. Lesprogramma’s worden ervaren als te makkelijk, niet voldoende uitdagend, of hebben geen relatie met de dagelijkse realiteit van leerlingen. Er zijn veel redenen waarom ze daar liever niet zitten. Als je je kunt indenken hoe moeilijk dit alles al is in een gesloten ruimte, stel je je dan eens voor hoe anders het is om te leren en onderwijzen op afstand. Studenten en docenten op afstand, geen klascontext. Dit moet je zo organiseren dat het een hogere mate van verantwoordelijkheid voor het leren onder de studenten in de hand werkt. Leren moet werken worden voor studenten en onderwijzen wordt leren voor docenten.

Lesgeven zonder klassencontext. Hoe ziet dat eruit?
De klassencontext is weg. De uitdaging is: wat doen we dan? Het didactische proces en wat een docent doet om een leerling aan het leren te krijgen, moeten opnieuw ontworpen worden. Voor de docent is dit een geweldige nieuwe kans. De docent moet een experience designer zijn. Docenten kunnen nu een uitdagende, realistische opdracht ontwerpen, die de benodigde leerdoelen raakt en het zelforganiserende vermogen van studenten de ruimte geeft om hun leren te laten werken. Misschien is dit wel een geweldige kans om de 21e eeuwse vaardigheden te beoefenen; samenwerken, creatieve innovatie, kritisch denken en communicatie. Nu kunnen we ervaren wat leren in verbinding ons echt te bieden heeft. Het onderwijs kan deze realiteit gebruiken als natuurlijk spelbord, waarop de leerlingen met elkaar leren spelen. Hierbij moeten ze vrij zijn om elkaar online op te zoeken en samen te ontdekken en elkaar te inspireren. Kortom: leren moet gaan lijken op werken.

Blended learning
De klas blijft een heel belangrijk instrument en heeft tot doel om de fysieke ontmoeting te faciliteren. We zijn gewend geraakt aan dingen doen binnen de klas, die daarbuiten of thuis misschien beter kunnen. Het gaat om het concept van blended learning: wat doe je thuis en wat in de klas. We kunnen deze buitengewone periode gebruiken om te leren wat we beter thuis en wat we beter in de klas kunnen doen. Zo leren we de klas opnieuw te waarderen. We moeten de klas gaan gebruiken waar deze echt goed voor is.